Lịch sử của chụp và can thiệp động mạch vành - BSNT

Ngày nay, tim mạch can thiệp có vẻ đơn giản, một bác sĩ mới học 6 tháng cũng đặt stent mạch vành được. Đó là nhờ quá trình phát triển suốt 40 năm qua, khiến các thiết bị ngày càng nhỏ hơn, an toàn hơn, thân thiện và dễ sử dụng hơn.


Hình 1. Phim chụp XQ khẳng định sự thành công của pha
Lịch sử của chụp và can thiệp động mạch vành
AdsOptimal
Ngày nay, tim mạch can thiệp có vẻ đơn giản, một bác sĩ mới học 6 tháng cũng đặt stent mạch vành được. Đó là nhờ quá trình phát triển suốt 40 năm qua, khiến các thiết bị ngày càng nhỏ hơn, an toàn hơn, thân thiện và dễ sử dụng hơn.


Hình 1. Phim chụp XQ khẳng định sự thành công của pha solo huyền ảo và táo tợn này: ống thông đã đi từ tĩnh mạch về nhĩ phải

Kỉ niệm sự kiện này, hội nghị tim mạch can thiệp Châu Âu (EuroPCR) năm nay có riêng một phòng bảo tàng trưng bày những chiến tích kể từ ngày đầu tiên Gruntzig can thiệp động mạch vành (tháng 9.1977).


Trước đó nữa, để năm 1977 Gruntzig có thể nong bóng mạch vành, nhiều bộ óc can đảm và vĩ đại đã đến, đặt những viên gạch đầu tiên dựng nền tảng cho tim mạch can thiệp.

Trong một bài phỏng vấn ở kì PCR này (bài rất hay, lúc nào rảnh sẽ dịch), cụ Spencer King III làu bàu bây giờ giới trẻ chả biết Gruntzig là ông nào (không biết mặt đã đành, mà cũng chưa từng nghe uy danh "giáo chủ" luôn). Dù thông cảm với cụ King, mình cũng phải thú nhận nếu không tham quan bảo tàng này thì đến chính Spencer King mình còn hay nhầm với một nhà văn Mẽo chuyên viết truyện kinh dị.

Xin lược dịch chương 1 cuốn “Lịch sử can thiệp động mạch vành” (The history of coronary angioplasty) của tác giả Philippe Gaspard để anh chị em cùng tìm hiểu. (Mách nhỏ, bác Philippe này thỉnh thoảng qua bệnh viện Vinmec ở Hà nội để kiếm cơm, khéo lân la sẽ được bác tặng sách kèm chữ kí.

CHƯƠNG 1: KHỞI NGUỒN

Có thời, người ta nghĩ rằng chạm tay vào tim cũng có thể gây rung thất. Người ta bị thuyết phục bởi suy nghĩ rằng việc đẩy một ống thông vào tim người nguy hiểm đến tính mạng. Cần một chặng đường rất dài để ý tưởng ban đầu bị coi là điên rồ, điều trị bệnh lý mạch vành từ “bên trong”, trở thành hiện thực. Mỗi bước trên chặng đường đó đều đầy rẫy thách thức. Trong nỗ lực quay trở lại quá khứ, xin mời các bạn cùng tham gia vào cuộc hành trình thú vị theo chân những người tiên phong.

Werner Forssmann (1904-1979)

Cụ Forssmann là người đầu tiên tiến hành thông tim. Các bác sĩ nội trú tim mạch bây giờ chẳng biết “thông tim” là cái gì (bí kíp võ học cơ bản có nguy cơ thất truyền). Nói đơn giản, cụ ấy là người đầu tiên đặt một ống thông vào trong lòng mạch máu. Ca thông tim đầu tiên được tiến hành năm 1929. Đây là một câu chuyện kì vĩ. Ban đầu, Forssmann chỉ muốn tìm cách truyền thuốc cấp cứu vào trong cơ thể thật nhanh thay vì phải tiêm thẳng vào tim (Thẳng vào tim là thế nào? Nghĩa là cắm thẳng bơm tiêm vào ngực bệnh nhân, làm sao nhắm cho trúng tim là được). Trước đây, đã có vài tiền bối đặt ống thông vào mạch máu cho ngựa, tuy nhiên au cũng nghĩ điều này nguy hiểm với con người. Forssmann thì không, mặc dù bị các đại trưởng lão cấm đoán, cụ vẫn lén lút tìm cách thông tim cho người.


Hình 2. Werner Forssmann (1904-1979)

Sau vài lần thử nghiệm trên tử thi, cụ nhận ra hoàn toàn có thể đẩy 1 ống thông từ mạch máu vào tim. Cụ đã thực hiện điều đó theo cách anh hùng và kinh dị nhất, tự thông tim cho chính bản thân mình (một phần vì dũng cảm, phần khác chắc do không thể tìm được tình nguyện viên). Sau khi gây tê, cụ rạch tĩnh mạch nền ở cẳng tay, nhét một ống thông vào đó. Cái ống mà cụ dùng chẳng có gì xa lạ, chính là ống thông tiểu, vì hồi đó chưa ai biết thông tim là cái gì để sản xuất các dụng cụ chuyên dụng. Phim chụp XQ khẳng định sự thành công của pha solo huyền ảo và táo tợn này: ống thông đã đi từ tĩnh mạch về nhĩ phải – đúng như những gì sách giải phẫu mô tả (Hình 1).

Giới học thuật lè lưỡi, nhìn nhận phát kiến của Forssmann như một màn biểu diễn rợn gáy của diễn viên xiếc hơn là một thành tựu khoa học. Tuy nhiên, nó đã đặt bệ đỡ đầu tiên cho tim mạch can thiệp. Để có thể điều trị mạch máu từ bên trong, cần phải đưa được một cái gì đó vào trong lòng mạch một cách an toàn. Tuy nhiên thời đó, một bác sĩ tim mạch có "tiền án tiền sự" thế này không bệnh nhân hay đồng nghiệp nào ưa thích. Cụ Forssmann cũng chẳng phàn nàn nhiều lắm, sẵn sự thân thuộc với cái sonde tiểu, không làm tim mạch nữa thì cụ chuyển sang làm bác sĩ thận tiết niệu.

Năm 1956, Forssmann được tặng giải Nobel về Sinh lý và Y học.

Sven Seldinger (1921-1988)

Năm 1953, Seldinger, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh người Thuỵ Điển đã khai sinh ra một tuyệt chiêu mang tên mình, trở thành võ công cơ bản mà bao thế hệ bác sĩ tim mạch can thiệp quen thuộc đến tận ngày nay. Đó là một kỹ thuật đơn giản và lịch duyệt cho phép đặt ống thông vào trong lòng động mạch mà không cần bộc lộ mạch máu.


Hình 3. Sven Seldinger (1921-1988)

Câu chuyện ban đầu thế này, từ cái ống thông đời đầu gần giống sonde tiểu của Forssmann, Seldinger đục một lỗ gần đầu tận của ống và qua lỗ đó luồn kim vào để bơm thuốc (có vẻ ý tưởng này đã được hậu bối Tassilo Bonzel sao chép, 30 năm sau đó, để chế tạo hệ thống monorail). Tuy nhiên cái ống thông vẫn quá mềm và và Seldinger phải rút kim ra, đẩy vào đó một dây dẫn (guide wire) giúp ống thông cứng hơn. Sau một hồi loay hoay, Seldinger nhận ra mình đang có 3 vật dụng trong tay: kim, dây dẫn, ống thông. Thứ tự thao tác chợt đến rất nhanh: chọc kim vào mạch máu, luồn dây dẫn vào trong kim, rút kim ra để lại dây dẫn, qua dây dẫn luồn ống thông vào (Hình 4). Seldinger mất nhiều thời gian mô tả kỹ thuật đó hơn là trực tiếp tiến hành nó.


Hình 4. Phương pháp Seldinger

Phần còn lại đã trở thành lịch sử. Ngày nay, bác sĩ nội trú năm nhất cũng có thể mở tĩnh mạch hay động mạch theo phương pháp Seldinger chỉ trong 1 nốt nhạc.

Mason Sones (1918-1985)

Sones là một cao thủ khác trên giang hồ. Năm 1950, giữa lúc mọi người nghĩ rằng ngành tim mạch chẳng có gì hay ho (thực ra dân tình không sai, bây giờ nhiều lúc bản thân mình cũng nghĩ thế), thì Sones gia nhập trung tâm tim mạch khủng nhất nước Mỹ ở Cleveland, Ohio, để trở thành sếp phòng thông tim. Năm 1958, trong lúc chụp buồng tim trái cho một bệnh nhân bị thấp tim (nói thêm là nhiều bác sĩ can thiệp bây giờ cũng chả biết cách chụp buồng thất trái cho chuẩn chỉ), Sones tình cờ kéo ống thông ra khỏi buồng tim và chui tọt vào động mạch vành phải. Ông bơm 30 mL thuốc cản quang vào lòng mạch, ghi hình được động mạch vành phải ưu năng, đồng thời gây ngừng tim thực nghiệm (30 mL chắc phải bơm trong chục giây, không vô tâm thu mới lạ). Rất may, với bản lĩnh phi phàm và nền tảng võ công bài bản, ông nhanh trí bảo bệnh nhân ho mấy phát, tái lập được nhịp xoang. Đến năm 1959 thì Sones đã thu thập đủ 50 ca chụp động mạch vành đầu tiên để đem ra “ca hát” tại hội nghị tim mạch Hoa Kỳ (AHA). Hồi đó vẫn chụp mạch vành qua đường động mạch cánh tay, sau khi chụp thì khâu động mạch lại.


Hình 5. Mason Sones (1918-1985)

Mason Sones cũng đóng góp nhiều cho sự phát triển của máy chụp mạch, như giúp chế tạo cánh C-arm có thể di chuyển chếch đầu hay chếch chân.

Hết phần 1 (còn nữa…)

Lược dịch: Đinh Huỳnh Linh
Nguồn: “The history of coronary angioplasty"
Nguồn Bacsinoitru.vn
X??ng kh?p

Bình luận